धादिङ । २०८३ कात्तिक २ गते

बैसाखीको सहारामा उभिनुभएका ५० वर्षीय नारायणबहादुर नगरकोटीको अनुहारमा थकान र असहायपन झल्किन्थ्यो। नजिकै हुनुहुन्थ्यो, उहाँकी ६२ वर्षीया श्रीमती मायादेवी मानन्धर। दुवैको अनुहारमा बाढीले खोसेको घरबार र अनिश्चित भविष्यको पीडा स्पष्ट देखिन्थ्यो। धादिङ र गोरखाको सीमामा रहेको बुढीगण्डकी नदीमा असोज २५ गते आएको बाढीले उहाँहरूको सानो छाप्रो मात्र बगाएन, दुःखसुख गरेर बिताइरहेको जीवनको अन्तिम सहारा पनि खोसिदियो।

धादिङको त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिका–२, आरुघाटस्थित सेउलीबजारमा उहाँहरूको सानो छाप्रो थियो। शारीरिक अशक्तताका कारण नारायणबहादुरलाई काम गर्न कठिन थियो भने उहाँकी पत्नी मायादेवी कान नसुन्ने समस्याबाट पीडित हुनुहुन्थ्यो। अरूको सहयोगमा गुजारा चलाउँदै आएको यो परिवारका लागि घर ओत लाग्ने ठाउँ मात्र थिएन, जीवन धान्ने आधारसमेत थियो। तर, बुढीगण्डकीको बाढीले त्यो आधार नै बगाइदियो।

घरमा जतन गरेर राखेको चामल, अन्नपात, भाँडाकुँडा र लत्ताकपडा सबै बाढीमा मिसिए। भुड्कीमा जोगाएर राखेको थोरै अन्नसमेत रहेन। शरीरमा लगाएको पुरानो लुगाबाहेक आफ्नो भन्नु केही बाँकी नरहेको नारायणबहादुरलाई अब नियमित सेवन गर्नुपर्ने सुगर र प्रेसरको औषधि कसरी जुटाउने भन्ने चिन्ता थपिएको छ।

‘पहिले छिमेकीले खान दिन्थे। अरूले चामल ल्याइदिन्थे। अहिले उहाँहरूकै घर बग्यो। अब कसले खुवाउने, कहाँ बस्ने ?’ नगरकोटीले भन्नुभयो।

बाढीबाट ज्यान जोगाएर चुलीदेवी माध्यमिक विद्यालयमा आइपुगेका नारायणबहादुर र मायादेवी दुई दिनसम्म चिसो कोठामा एउटा म्याटको सहारामा बस्नुभयो। ओढ्ने न्यानो कपडा थिएन, सुरक्षित छानो थिएन। शरीरले साथ नदिने र आफैँ कमाएर खान सक्ने अवस्था नभएको यो परिवारका लागि बाढीले घर मात्र होइन, भोलि कसरी बाँच्ने भन्ने भरोसासमेत बगाएको थियो।

सहयात्री समाज नेपालले इन्सेकको समन्वयमा वितरण गरेको राहत लिन उहाँहरू पनि पुग्नुभएको थियो। सिरक र न्यानो कपडा पाएपछि उहाँहरूको अनुहारमा केही राहतको भाव देखियो। विपत्तिमा सर्वस्व गुमाएका उहाँहरूका लागि एउटा सिरक र न्यानो कपडा पनि ठूलो सहारा बनेको थियो। तर, त्यसले तत्कालको चिसोबाट जोगाउन सक्थ्यो, जीवनभरको दुःख गरेर बनाएको घर फर्काउन सक्दैनथ्यो।

बुढीगण्डकीको बाढीले सेउलीबजारका बासिन्दाको जीवनमा यस्तै पीडाका अनेक कथा छाडेको छ। कसैको घर बग्यो, कसैको वर्षौँको कमाइ। कसैले अन्नपात गुमाए, कसैले चाडपर्वका लागि जतन गरेर राखेका सामान। बाढीबाट ज्यान जोगाउन सफल भएका उनीहरू अहिले सुरक्षित बास र बिहान–बेलुका छाक टार्ने उपाय खोजिरहेका छन्।

त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिका–२, आरुघाटस्थित सेउलीबजारकी पूर्णमाया गुरुङका लागि पनि यसपालिको दशैँ जीवनकै पीडादायी बनेको छ। २५ वर्षअघि श्रीमान् गुमाउनुभएकी उहाँले ज्याला मजदुरी गरेर छोराछोरी हुर्काउनुभयो। सानोतिनो कमाइबाट वर्षौँको सङ्घर्षपछि घर बनाउन सफल हुनुभएकी गुरुङले बाढीबाट भागेर ज्यान त जोगाउनुभयो, तर घरसहित जीवनभरको कमाइ गुमाउनुपर्‍यो।

‘भागेर ज्यान बचाएँ, तर बाँकी केही रहेन। अब कहाँ जाऊँ ?’ उहाँले भावुक हुँदै भन्नुभयो।

उहाँको प्रश्नमा घर गुमाएकी महिलाको पीडा मात्र छैन, वर्षौँको सङ्घर्षपछि बल्ल जीवन सम्हाल्दै गरेकी एकल महिलाको असुरक्षित भविष्य पनि जोडिएको छ। उमेर ढल्किँदै जाँदा फेरि शून्यबाट जीवन सुरु गर्नुपर्ने बाध्यता उहाँसामु छ। तत्कालका लागि राहत पाए पनि गुमेको घर, अन्नपात र जीविकोपार्जनको आधार कसरी जुटाउने भन्ने चिन्ताले उहाँलाई सताइरहेको छ।

दशैँ नेपालीका लागि परिवारसँग भेटघाट गर्ने, मीठोमसिनो खाने, नयाँ लुगा लगाउने र दुःख बिर्सेर खुसी साटासाट गर्ने चाड हो। तर, सेउलीबजारका बाढीपीडितका लागि यसपालि दशैँको अर्थ फेरिएको छ। टीका, जमरा र नयाँ लुगाको खुसीभन्दा माथि अहिले उनीहरूलाई एक छाक खाना र टाउको लुकाउने छानोको चिन्ताले थिचेको छ। वर्षभरि दुःख गरेर चाडपर्वका लागि जोगाएका सामान बाढीले बगाएपछि उनीहरूका हात खाली भएका छन्।

‘पहिले दशैँमा आफन्त भेला हुन्थे, रमाइलो गरिन्थ्यो। यसपालि न घर छ, न दशैँको रौनक,’ धनमाया घलेले भन्नुभयो, ‘एक पेट खान र टाउको लुकाउने ठाउँ पाए त्यही नै दशैँभन्दा ठूलो कुरा हुन्थ्यो।’

उहाँको भनाइले बाढीपीडितको अहिलेको अवस्थालाई स्पष्ट पार्छ। उनीहरूलाई अहिले महँगा उपहार, नयाँ लुगा वा मीठा परिकार चाहिएको छैन। सुरक्षित बस्ने ठाउँ र भोक मेट्ने खाना नै सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता बनेको छ। दशैँमा आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, टीकाटाला लगाउने र परिवारसँग रमाउने सपना बोकेका उनीहरू विद्यालयको अस्थायी आश्रयस्थलमा बसेर जीवन कसरी अघि बढाउने भन्ने चिन्तामा छन्।

घर भाडामा लिएर गुजारा चलाउँदै आउनुभएकी सारुमाया गुरुङले पनि शरीरमा लगाएको कपडाबाहेक सबै गुमाउनुभएको छ। आफ्नै घर नभए पनि भाडाको कोठामा सुरक्षित बस्न पाउनुभएकी उहाँ अहिले त्यो सहाराबाट समेत वञ्चित हुनुभएको छ। घरभित्रका सामान गुमाउनुको पीडासँगै अब कहाँ बस्ने भन्ने चिन्ता थपिएको छ। बाढीले उहाँको भौतिक सम्पत्ति मात्र खोसेको छैन, चाडपर्वमा परिवारसँग रमाउने अवसर र भोलिको दिनप्रतिको भरोसासमेत कमजोर बनाएको छ।

बाढीबाट सबैभन्दा बढी जोखिममा परेका परिवारमध्ये गर्भवती मनमाया गुरुङको परिवार पनि एक हो। १७ वर्षीया मनमायाको सुत्केरी हुने मिति ०८३ कात्तिक १ गते तोकिएको थियो। सुत्केरी खर्च जुटाउन जोगाएको रकमसमेत बाढीमा गुमाउनुभएकी उहाँ अहिले घरबारविहीन अवस्थामा हुनुहुन्छ। सुत्केरी हुने समय नजिकिँदै गर्दा आवश्यक खर्च, सुरक्षित बसोबास र स्वास्थ्य सेवाको चिन्ताले उहाँलाई पिरोलिरहेको छ।

एउटा परिवारका लागि सन्तानको जन्म खुसीको क्षण हुनुपर्ने हो। तर, मनमायाका लागि त्यो क्षणसँगै अनिश्चितता जोडिएको छ। घर छैन, सामान छैन, जोगाएको रकम छैन। यस्तो अवस्थामा सुत्केरी खर्च कसरी जुटाउने र बच्चा जन्मिएपछि कहाँ बस्ने भन्ने प्रश्नको जवाफ उहाँसँग छैन।

बाढीपीडितको राहत तथा पुनःस्थापनाको व्यवस्था गर्दा गर्भवती महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अवस्थालाई विशेष ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता यस्ता घटनाले देखाएका छन्। सबैलाई एउटै किसिमको राहत दिएर मात्र उनीहरूका फरक–फरक समस्या सम्बोधन हुन सक्दैनन्।

बुढीगण्डकी नदीमा आएको बाढीले धादिङ र गोरखाको सीमावर्ती क्षेत्रका बस्तीमा ठूलो क्षति पुर्‍याएपछि विस्थापित परिवारलाई त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिकाले चुलीदेवी माध्यमिक विद्यालयमा सञ्चालन गरेको अस्थायी होल्डिङ सेन्टरमा राखेको छ।

विभिन्न सङ्घसंस्था र सहयोगी निकायको पहलमा खाद्यान्न, कम्बल, त्रिपाल, म्याट र झुलजस्ता सामग्री उपलब्ध गराइएको छ। तत्कालका लागि खान र बस्न केही सहज भए पनि विद्यालयको अस्थायी आश्रयस्थल स्थायी बसोबासको विकल्प बन्न सक्दैन। एउटै ठाउँमा धेरै परिवार बस्दा गोपनीयता, सरसफाइ, स्वास्थ्य सेवा र बालबालिकाको पढाइमा समेत चुनौती उत्पन्न हुन सक्छ।

अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि सहज आवतजावत, नियमित औषधि सेवन गर्नेका लागि औषधिको उपलब्धता र गर्भवती महिलाका लागि स्वास्थ्य सेवाको सुनिश्चितता झनै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नारायणबहादुर र मायादेवीजस्ता परिवारका लागि राहतको अर्थ चामलको बोरा वा कम्बल प्राप्त गर्नुमा मात्र सीमित छैन। उनीहरूलाई दैनिक जीवन चलाउन आवश्यक सहयोग, नियमित स्वास्थ्य सेवा र सुरक्षित आवास चाहिएको छ।

शारीरिक अशक्तताका कारण आफैँ काम गरेर पुनःस्थापित हुन नसक्ने परिवारलाई विशेष सहयोगबिना सामान्य अवस्थामा फर्किन कठिन हुन्छ। राहतले तत्कालको भोक मेटाउन सक्छ, तर घर गुमाएका परिवारलाई फेरि आफ्नै खुट्टामा उभिन सक्ने अवस्थामा पुर्‍याउन दीर्घकालीन योजना आवश्यक पर्छ।

त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिकाका अध्यक्ष राजु उप्रेतीका अनुसार बाढीबाट विस्थापित परिवारलाई तत्कालका लागि होल्डिङ सेन्टरमा खाने र बस्ने व्यवस्था गरिएको छ। विभिन्न सङ्घसंस्थाले प्रभावित परिवारका लागि घर निर्माणमा सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको उहाँले बताउनुभयो।

‘विभिन्न सङ्घसंस्थाले प्रभावितहरूका लागि घर बनाउन सहयोग गर्ने बताएका छन्। दशैँलगत्तै काम सुरु गरेर सकभर चाँडै सुरक्षित ठाउँमा पुनःस्थापना गर्नेछौँ,’ अध्यक्ष उप्रेतीले भन्नुभयो।

पुनःस्थापनाको आश्वासनले घरबारविहीन परिवारमा आशा जगाएको छ। तर, उनीहरूका लागि त्यो आशा व्यवहारमा परिणत हुनु आवश्यक छ। सुरक्षित स्थानको पहिचान, घर निर्माणका लागि आवश्यक सहयोग, जीविकोपार्जनको व्यवस्था तथा स्वास्थ्य र शिक्षामा पहुँच सुनिश्चित नगरेसम्म विस्थापनको पीडा अन्त्य हुने छैन।

विशेषगरी नारायणबहादुर र मायादेवीजस्ता परिवारलाई अन्य परिवारसरह मात्र हेरेर पुग्दैन। उनीहरूको शारीरिक अवस्था, औषधिको आवश्यकता र जीविकोपार्जनको कठिनाइलाई ध्यानमा राखेर सहयोग गर्नुपर्छ। पूर्णमायाजस्ता एकल महिलालाई घर निर्माणसँगै नियमित आम्दानीको आधार आवश्यक छ। मनमायाजस्ता गर्भवती महिलाका लागि सुरक्षित प्रसूति सेवा र नवजात शिशुको हेरचाहको व्यवस्था उत्तिकै जरुरी छ।

बाढीले घरबारविहीन बनाएका परिवारलाई तत्काल राहतसँगै दीर्घकालीन पुनःस्थापनाको सुनिश्चितता गर्नु राज्य, स्थानीय सरकार र सहयोगी संस्थाहरूको साझा जिम्मेवारी हो। सुरक्षित आवास, जीविकोपार्जन र स्वास्थ्य सेवाको व्यवस्था नहुँदासम्म उनीहरूका लागि सामान्य जीवनमा फर्किन सहज हुनेछैन।

बुढीगण्डकीको बाढीले सेउलीबजारका बासिन्दालाई एउटा कठोर यथार्थ सम्झाएको छ—ज्यान जोगिनु नै विपत्तिबाट पूर्ण रूपमा जोगिनु होइन। घर गुमेपछि सुरक्षित बास चाहिन्छ, अन्न गुमेपछि खाद्यान्न चाहिन्छ र कपडा गुमेपछि न्यानो लुगा चाहिन्छ। तर, यी सबैसँगै फेरि जीवन सुरु गर्न सक्ने आधार पनि चाहिन्छ।

विद्यालयको चिसो कोठामा बैसाखीको सहारामा बसिरहनुभएका नारायणबहादुर र उहाँकी श्रीमती मायादेवीका लागि एउटा सिरकले केही न्यानो दिएको छ। तर, उहाँहरूको जीवनमा स्थायी न्यानोपन फर्काउन सुरक्षित घर र निरन्तर सहारा आवश्यक छ। पूर्णमायाका लागि फेरि ओत लाग्ने ठाउँ बनाउनुपर्छ। मनमायाका लागि सुरक्षित रूपमा सुत्केरी हुने वातावरण जुटाउनुपर्छ। धनमाया र सारुमायाजस्ता महिलाका लागि पनि फेरि सामान्य जीवनमा फर्किने बाटो खोल्नुपर्छ।

बाढीले उनीहरूको घर बगाएको छ, तर सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकार खोस्न सक्दैन। उनीहरूलाई दया मात्र होइन, आत्मसम्मानका साथ जीवनयापन गर्न सक्ने आधार चाहिएको छ। राहत वितरणसँगै पुनःस्थापनाको कामलाई प्राथमिकता दिनु राज्य, स्थानीय सरकार र सहयोगी संस्थाहरूको साझा जिम्मेवारी हो। विपत्तिमा परेका मानिसलाई केही दिनको राहत दिएर मात्रै दायित्व पूरा हुँदैन। उनीहरूलाई सुरक्षित आवास, जीविकोपार्जन र आत्मनिर्भर जीवनमा फर्कने अवसर दिनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

यसपालि सेउलीबजारका बाढीपीडितका लागि दशैँको खुसी नदीले बगाएको छ। टीका लगाउने निधार छन्, तर ओत लाग्ने घर छैन। परिवारसँगै बस्ने चाहना छ, तर आफ्नै आँगन छैन। भोलिको सपना छ, तर त्यसलाई अड्याउने आधार कमजोर छ। उनीहरूका लागि अहिले सबैभन्दा पहिले चाहिएको छ—दुई छाक खाना, शरीर ढाक्ने र ओढ्ने न्यानो कपडा तथा सुरक्षित रूपमा बस्न मिल्ने छानो। त्यसपछि मात्रै गुमेको जीवनलाई फेरि बिस्तारै जोड्ने आशा पलाउन सक्छ।

सीताराम अधिकारी